Luật thi đấu MMA chuyên nghiệp không chỉ là một mớ quy tắc khô khan, nó là xương sống định hình nên những trận thư hùng đỉnh cao mà chúng ta vẫn xem hàng tuần trên UFC hay ONE Championship. Hiểu rõ luật không chỉ để đỡ cãi nhau sau mỗi quyết định gây tranh cãi của trọng tài, mà còn để thấy được cái hay, cái tinh túy của môn thể thao này, từ một cú knockout trời giáng, một pha submission nghẹt thở, cho đến những màn đấu trí cân não trong từng hiệp đấu dựa trên hệ thống tính điểm 10-point must. Nhiều người vẫn lầm tưởng MMA là “vô luật lệ”, nhưng thực tế, mọi thứ đều có quy chuẩn của nó, một bộ quy tắc được gọi là Unified Rules of Mixed Martial Arts.
Bộ Quy Tắc Hợp Nhất (Unified Rules) – Nền tảng của MMA hiện đại
Đây không phải là một văn bản được nghĩ ra cho vui. Nó là kết quả của cả một quá trình để đưa MMA từ một giải đấu có phần “hoang dã” thời kỳ đầu UFC trở thành một môn thể thao được công nhận toàn cầu.
Nguồn gốc và tại sao nó lại quan trọng?
Bộ Quy tắc Hợp nhất (Unified Rules) được soạn thảo và thông qua bởi các Ủy ban Thể thao bang của Mỹ, nổi bật là Nevada và New Jersey. Mục đích rất rõ ràng: bảo vệ võ sĩ và hợp pháp hóa môn thể thao. Nó quy định mọi thứ, từ kích thước lồng đấu, loại găng tay, cho đến những đòn đánh nào là phạm quy. Thiếu nó, MMA sẽ mãi chỉ là một trò giải trí bạo lực chứ không phải thể thao đối kháng đỉnh cao.
Thời gian và hiệp đấu: Cuộc đua chiến thuật
Một trận đấu MMA không phải lúc nào cũng giống nhau. Việc phân chia thời gian buộc các võ sĩ phải có chiến thuật rõ ràng, không thể chỉ lao vào “khô máu”.
- Trận đấu thường (Non-title fight): Thường kéo dài 3 hiệp, mỗi hiệp 5 phút.
- Trận tranh đai (Championship fight) hoặc trận chính (Main Event): Kéo dài 5 hiệp, mỗi hiệp 5 phút.
Sự khác biệt 2 hiệp này là cả một trời một vực. Nó kiểm tra thể lực, sự bền bỉ và khả năng điều chỉnh chiến thuật của một nhà vô địch thực thụ. Nhiều võ sĩ có thể “bùng nổ” trong 3 hiệp, nhưng lại hụt hơi hoàn toàn khi bước vào “vùng nước sâu” của hiệp 4 và 5.
Các hạng cân: Đảm bảo sự công bằng
Đây là điều cơ bản nhất. Việc phân chia hạng cân đảm bảo võ sĩ thi đấu với những người có cùng thể trạng, tránh các trận đấu quá chênh lệch. Bạn sẽ không bao giờ thấy một võ sĩ hạng ruồi (Flyweight) như Demetrious Johnson phải đối đầu với một gã khổng lồ hạng nặng (Heavyweight) như Francis Ngannou.
Các hạng cân chính trong MMA (theo UFC):
- Flyweight (Hạng ruồi): đến 125 lbs (56.7 kg)
- Bantamweight (Hạng gà): đến 135 lbs (61.2 kg)
- Featherweight (Hạng lông): đến 145 lbs (65.8 kg)
- Lightweight (Hạng nhẹ): đến 155 lbs (70.3 kg)
- Welterweight (Hạng bán trung): đến 170 lbs (77.1 kg)
- Middleweight (Hạng trung): đến 185 lbs (83.9 kg)
- Light Heavyweight (Hạng bán nặng): đến 205 lbs (93.0 kg)
- Heavyweight (Hạng nặng): đến 265 lbs (120.2 kg)
Cách một trận đấu kết thúc – Không chỉ có Knockout
Một trận MMA có thể kết thúc bất cứ lúc nào và bằng nhiều cách khác nhau. Đây chính là yếu tố tạo nên sự kịch tính và khó đoán của môn thể thao này.
Knockout (KO) và Technical Knockout (TKO)
- Knockout (KO): Xảy ra khi một võ sĩ bị đánh bất tỉnh, không thể tiếp tục thi đấu. Đây là cách kết thúc mãn nhãn nhất.
- Technical Knockout (TKO): Phức tạp hơn. Trọng tài sẽ cho dừng trận đấu khi nhận thấy một võ sĩ không còn khả năng tự vệ một cách thông minh trước các đòn tấn công của đối thủ. Nó bao gồm cả việc bác sĩ yêu cầu dừng trận đấu (doctor stoppage) do chấn thương quá nặng (ví dụ: vết rách quá sâu).
Submission (Đòn khóa siết)
Đây là nghệ thuật của grappling. Một võ sĩ có thể buộc đối thủ phải đầu hàng (tap out) bằng các kỹ thuật khóa khớp (armbar, kimura) hoặc siết cổ (rear-naked choke, guillotine). Võ sĩ có thể ra hiệu đầu hàng bằng cách đập tay 3 lần xuống sàn/đối thủ, hoặc ra tín hiệu bằng lời (verbal submission).
Quyết định của trọng tài (Decision)
Nếu sau 3 hoặc 5 hiệp đấu mà không có ai bị hạ gục hay đầu hàng, các giám định bên ngoài lồng đấu sẽ quyết định người chiến thắng dựa trên điểm số. Đây là nơi phát sinh nhiều tranh cãi nhất.
- Unanimous Decision (UD): Cả 3 giám định cùng chấm thắng cho một võ sĩ.
- Split Decision (SD): 2 giám định chấm thắng cho võ sĩ A, 1 giám định chấm thắng cho võ sĩ B.
- Majority Decision (MD): 2 giám định chấm thắng cho võ sĩ A, 1 giám định chấm hòa.
- Draw (Hòa): Có thể là Unanimous Draw, Split Draw hoặc Majority Draw, rất hiếm khi xảy ra.
Hệ thống tính điểm 10-Point Must – Nỗi ám ảnh của người xem
Đây là hệ thống được vay mượn từ Boxing, và cũng là nguồn cơn của nhiều trận thua “oan” trong mắt người hâm mộ. Người chiến thắng mỗi hiệp sẽ được 10 điểm, người thua được 9 điểm hoặc ít hơn.
Tiêu chí chấm điểm là gì?
Theo Unified Rules, các giám định phải chấm điểm dựa trên thứ tự ưu tiên sau:
- Effective Striking/Grappling: Những đòn đánh, vật, kiểm soát gây ra sát thương hoặc tiến gần đến việc kết thúc trận đấu. Đây là yếu tố quan trọng nhất.
- Effective Aggressiveness: Sự chủ động tấn công một cách hiệu quả.
- Fighting Area Control (Octagon Control): Ai là người kiểm soát thế trận, áp đặt được vị trí và nhịp độ trong lồng.
Hiệp 10-9: Chuẩn mực của một hiệp đấu
Đây là điểm số phổ biến nhất. Nếu một hiệp đấu diễn ra cân bằng, hoặc một võ sĩ nhỉnh hơn một chút, người đó sẽ thắng hiệp đó với điểm số 10-9.
Hiệp 10-8: Khi nào một võ sĩ bị “hủy diệt”?
Một hiệp 10-8 được đưa ra khi một võ sĩ hoàn toàn áp đảo đối thủ về mặt sát thương, thời gian kiểm soát và có những khoảnh khắc suýt kết thúc được trận đấu. Giám định bây giờ đã cởi mở hơn trong việc cho điểm 10-8 so với trước đây, nhưng nó vẫn đòi hỏi sự chênh lệch rất lớn.
Cá nhân tôi thấy: Hệ thống này vẫn còn lỗ hổng
Theo kinh nghiệm xem và phân tích của tôi, hệ thống 10-Point Must đôi khi vẫn có vấn đề. Nó có xu hướng ưu ái cho những võ sĩ thực hiện takedown và chỉ nằm kiểm soát trên mặt đất (lay and pray) mà không gây ra nhiều sát thương. Một võ sĩ có thể thua về số lượng đòn đánh trúng đích trong cả hiệp, nhưng chỉ cần một pha vật thành công và giữ đối thủ nằm sàn trong 2 phút cuối là đã có khả năng cao thắng hiệp đó 10-9. Điều này đôi khi làm trận đấu trở nên nhàm chán và đi ngược lại tinh thần “gây sát thương” của MMA.
Các đòn đánh bị cấm (Fouls) – Ranh giới giữa thể thao và triệt hạ
Để bảo vệ võ sĩ, Unified Rules đã liệt kê một danh sách dài các hành vi phạm lỗi. Đây là những lỗi phổ biến nhất.
Những cú đánh vào “vùng nhạy cảm”
- Chọc mắt (Eye pokes): Cực kỳ nguy hiểm, có thể gây tổn thương vĩnh viễn. Găng tay hở ngón của MMA là nguyên nhân chính gây ra lỗi này.
- Đánh vào hạ bộ (Groin strikes): Gây đau đớn tột độ và có thể khiến trận đấu phải tạm dừng trong 5 phút để võ sĩ hồi phục.
Chỏ 12-6 (12-to-6 Elbows)
Đây là một trong những luật gây tranh cãi nhất. Đòn chỏ thẳng từ trên xuống dưới (như kim đồng hồ chỉ từ số 12 xuống số 6) bị cấm. Lý do ban đầu được đưa ra là vì nó quá nguy hiểm và có thể gây chấn thương cột sống, nhưng nhiều chuyên gia cho rằng luật này đã lỗi thời và không hợp lý. Một cú chỏ chéo hay chỏ ngang cũng nguy hiểm không kém.
Đá vào đầu đối thủ đang nằm sàn
Theo Unified Rules (áp dụng ở UFC), bạn không được phép đá hoặc lên gối vào đầu của đối thủ khi họ có 3 điểm tiếp xúc với mặt sàn (ví dụ: 2 chân và 1 tay). Tuy nhiên, ở các giải đấu châu Á như ONE Championship, luật này được nới lỏng, cho phép các đòn đánh như vậy, tạo nên những pha kết thúc rất tàn khốc và khác biệt.
Hậu quả khi phạm lỗi
Tùy vào mức độ cố ý và thiệt hại gây ra, trọng tài có thể:
- Cảnh cáo (Warning).
- Trừ điểm (Point deduction): Một lỗi nặng hoặc lặp đi lặp lại có thể khiến võ sĩ bị trừ 1 điểm, ảnh hưởng cực lớn đến kết quả cuối cùng.
- Tuyên bố truất quyền thi đấu (Disqualification – DQ).
Trang bị và Sàn đấu – Những yếu tố phụ nhưng quan trọng
Mọi chi tiết nhỏ đều được quy định để đảm bảo an toàn và công bằng.
Găng tay MMA: Sức mạnh và sự linh hoạt
Găng MMA tiêu chuẩn nặng 4 ounces, hở ngón. Thiết kế này là một sự cân bằng hoàn hảo: nó vẫn có một lớp đệm mỏng để bảo vệ tay người ra đòn, nhưng vẫn để lộ các ngón tay giúp võ sĩ có thể thực hiện các kỹ thuật grappling, vật và khóa siết.
Lồng Octagon và Võ đài Ring
UFC nổi tiếng với lồng bát giác (Octagon). Thiết kế này giúp các võ sĩ không bị dồn vào góc chết như trên võ đài boxing (ring), tạo điều kiện cho các pha di chuyển và thoát hiểm tốt hơn. Trong khi đó, các giải như Pride FC (cũ) hay ONE Championship đôi khi vẫn sử dụng võ đài dạng ring, có thể dẫn đến việc các võ sĩ bị rơi ra ngoài hoặc trận đấu phải tạm dừng liên tục.
Kiểm tra trước trận đấu
Trước khi vào lồng, các võ sĩ được kiểm tra kỹ lưỡng. Họ phải đeo bảo hộ răng, bảo hộ hạ bộ. Nhân viên của ủy ban thể thao sẽ bôi vaseline lên mặt để giảm thiểu khả năng bị rách da, nhưng chỉ ở một lượng vừa phải để tránh tạo lợi thế trơn trượt khi grappling.
Kết luận
Hiểu rõ luật thi đấu MMA chuyên nghiệp giúp chúng ta thưởng thức môn thể thao này một cách trọn vẹn hơn. Nó không phải là một cuộc ẩu đả đường phố, mà là một cuộc đấu trí, đấu sức và đấu kỹ năng đỉnh cao được ràng buộc bởi những quy tắc chặt chẽ. Dù vẫn còn những tranh cãi về hệ thống tính điểm hay một vài điều luật có phần lỗi thời, Unified Rules đã, đang và sẽ tiếp tục là nền tảng để MMA phát triển như một môn thể thao chính thống. Cá nhân tôi tin rằng, trong tương lai, các quy định về việc chọc mắt sẽ cần được siết chặt hơn, có thể thông qua việc thay đổi thiết kế găng tay, để bảo vệ võ sĩ tốt hơn và giúp các trận đấu diễn ra công bằng hơn.